ਗਯਾ, 1 ਸਤੰਬਰ 2026: ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਗਯਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੱਖਣੀ ਬਿਹਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (CUSB) ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਨੈਨੋ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਮਿਆ ਪ੍ਰਿਯਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਿਲਵਰ ਨੈਨੋਸ਼ੈੱਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੰਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਿਘਟਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਖੋਜ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੇਟੈਂਟ ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਲੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੇਟੈਂਟ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਰੰਗੀਨ ਅਤੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
12 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲੀ ਸਫਲਤਾ
ਇਸ ਉਪਲਬਧੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਖੋਜ ਟੀਮ ਨੇ ਲਗਭਗ 12 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ। ਪੇਟੈਂਟ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ “Zero RPM Synthesis of Tunable Plasmonic Hollow Silver Nanoshells in the First and Second Near-Infrared Regions for Enhanced Solar Catalysis” ਹੈ।
ਇਸ ਖੋਜ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੇਟੈਂਟ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ ਅਰਜ਼ੀ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਅਗਸਤ 2026 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪੇਟੈਂਟ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਸ ਦਾ ‘ਜ਼ੀਰੋ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਸਪੀਡ’ ਅਧਾਰਿਤ ਹਰਿਤ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮਕੈਨੀਕਲ ਜਾਂ ਚੁੰਬਕੀ ਹਲਚਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਊਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਤਿੰਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ
ਇਸ ਖੋਜ ਵਿੱਚ CUSB ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੋਜਕਰਤਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਮਿਆ ਪ੍ਰਿਯਮ, ਖੋਜਾਰਥੀ ਭਾਵੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦਾਧੀਚ ਅਤੇ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਸਥਿਤ ਕਲਿੰਗਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਡਾ. ਭਵਯ ਭੂਸ਼ਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਮਿਆ ਪ੍ਰਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਰਾਹੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨੈਨੋਸ਼ੈੱਲ ਸੂਰਜੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਰਗੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਉਪਯੋਗਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਿਰਫ਼ 40 ਤੋਂ 62 ਨੈਨੋਮੀਟਰ ਆਕਾਰ ਦੇ ਨੈਨੋਸ਼ੈੱਲ
ਖੋਜ ਟੀਮ ਨੇ 40 ਤੋਂ 62 ਨੈਨੋਮੀਟਰ ਆਕਾਰ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਸਿਲਵਰ ਨੈਨੋਸ਼ੈੱਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰੀ ਪਲਾਸਮੋਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੈਨੋਸ਼ੈੱਲ ਵਿੱਚ 450 ਤੋਂ 560 ਨੈਨੋਮੀਟਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਵਾਡਰਪੋਲ ਸਰਫੇਸ ਪਲਾਸਮੋਨ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ (SPR) ਅਤੇ 780 ਤੋਂ 1150 ਨੈਨੋਮੀਟਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਮੈਟ੍ਰਿਕ ਡਾਈਪੋਲ SPR ਦੇ ਦੋ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਵਸ਼ੋਸ਼ਣ ਪੀਕ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। SPR ਨੂੰ 1150 ਨੈਨੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਟਿਊਨ ਕਰਕੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ NIR-II (Second Near-Infrared) ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਹੈ।
ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਮਦਦ
ਇਸ ਖੋਜ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸੰਭਾਵਿਤ ਉਪਯੋਗ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਰੰਗੀਨ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਨਵੀਂ ਨੈਨੋ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਊਰਜਾ ਖਪਤ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ ਜਲ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਕੈਂਸਰ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਵਿੱਖੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ
ਇਸ ਖੋਜ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰ ਕੈਂਸਰ ਇਲਾਜ ਹੈ। NIR-II ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨੈਨੋਸ਼ੈੱਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਤੱਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਫੋਟੋਥਰਮਲ ਥੈਰੇਪੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕੈਂਸਰ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰੀ-ਕਲੀਨਿਕਲ ਅਤੇ ਕਲੀਨਿਕਲ ਟੈਸਟ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਣਗੇ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਰਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਖੋਜ
ਇਸ ਖੋਜ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੰਮ American Chemical Society (ACS) ਅਤੇ Royal Society of Chemistry (RSC) ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਰਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਨੈਨੋਸ਼ੈੱਲ ਦੀ ਖੋਖਲੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ IIT ਖੜਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਸ਼ਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪੀ (TEM) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਇਸ ਖੋਜ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ (DST) ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪੇਟੈਂਟ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ CUSB ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਲਬਧੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ, ਨੈਨੋ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ।